از محراب تا تمدن، روایت ناتمام مساجد 

«مسجد» در تعریفی ساده، ساختمانی مذهبی برای نیایش و گردهمایی مسلمانان است؛ اما آیا امروز واقعاً چنین است؟ آیا مساجد همچنان محل پیوند دل‌ها، خاستگاه فهم عمیق آموزه‌های دینی و مرکز تپش جامعه اسلامی‌هستند؟ یا کارکردشان آرام‌آرام به برگزاری محدود چند مراسم مذهبی فروکاسته شده است؟

نگاهی به تاریخ اسلام نشان می‌دهد که مسجد، فراتر از مکانی برای عبادت، قلب تپنده حیات اجتماعی مسلمانان بوده است. از نخستین روزهای بعثت، با تأسیس مسجد قبا و مسجدالنبی توسط پیامبر اکرم(ص)، سنت مسجدسازی نه‌تنها باب شد، بلکه به هویتی پایدار برای مسلمانان بدل گشت. در هر دوره‌ای که دولتی اسلامی شکل می‌گرفت، ساخت مسجد و تعریف کارکردهای آن در اولویت قرار داشت؛ چرا که مسجد، نقطه آغاز تمدن و الگوی شهر اسلامی بود.

نمونه‌ای درخشان از این حقیقت، مسجد فاس در مغرب است؛ مسجدی که در دوران دولت ادریسیان شیعی، به برکت کتابخانه‌ای کم‌نظیر، به یکی از نخستین دانشگاه‌های جهان اسلام بدل شد؛ دانشگاهی که ۱۱۵ سال پیش*۱ از تأسیس الازهر مصر بنیان گذاشته شد. در همین شهر، بانویی مسلمان به نام فاطمه بنت محمد فهری مسجد جامع «قرویین»*۲ را بنا نهاد؛ بنایی که بعدها به مرکزی علمی و یکی از قدیمی‌ترین دانشگاه‌های جهان تبدیل شد. این روایت‌ها تنها گوشه‌ای از حقیقتی بزرگ‌ هستند: مسجد، دومین معجزه پیامبر(ص)*۳، نه فقط محل نیایش، که نشانه‌ای از زیست فکری و اجتماعی مسلمانان و نقطه آغاز شکوفایی تمدنی بوده است.

 امروزه، این پرسش همچنان پیش روی ماست: آیا می‌توان مساجد را به جایگاه اصیل‌شان بازگرداند؟ آیا ممکن است این سنگرهای خاموش دوباره به کانون روشنگری و خیزش تمدنی بدل شوند؟ پاسخ را شاید بتوان در سومین آیین ملی تکریم فعالان مساجد در مسجد مقدس جمکران جست.

 در مراسم روز چهارشنبه ۲۹مرداد ماه ۱۴۰۴، سردار محمدرضا موحد، فرمانده سپاه علی بن ابیطالب(ع)، یادآور شد که ریشه‌های حکومت اسلامی در زمان پیامبر(ص) از مسجد آغاز گردید و همین جایگاه، در انقلاب اسلامی نیز تکرار شد:
«مساجد منبع و آغازگر حرکت‌های تبیینی و روشنگری مردم از ابتدای انقلاب و حتی پیش از آن بوده‌اند.»

ایشان با اشاره به کلام امام خمینی(ره) که «مساجد سنگرند و باید پر شوند»، تأکید کردند: اگر امروز در آرزوی تمدن نوین اسلامی و فراهم آوردن مقدمات ظهور هستیم، مساجد باید دوباره زنده شوند؛ زنده با جوانانی که مفاهیم انقلاب و اسلام را می‌شناسند و به آن ایمان دارند.‌ به عبارتی راهکار مقابله با جنگ شناختی دشمن در تبیین و آگاهی‌بخشی در مساجد است؛ راهی که با هم‌افزایی ائمه جماعات و بسیج می‌تواند جریان تازه‌ای از حیات فکری را در دل مساجد بیدار کند.

در همین مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی‌اکبر اجاق‌نژاد، تولیت مسجد مقدس جمکران، با نگاهی تاریخی به صدر اسلام، مسجد را «محور حیات اجتماعی» امت معرفی کرد: جایی که هم تبلیغ دین، هم قضاوت، هم اداره امور مسلمانان و حتی اعزام سپاهیان، همه در سایه آن انجام می‌شد. او با یادآوری این نقش کلیدی افزود:
«انقلاب اسلامی ایران نیز از مساجد آغاز شد؛ تحصن‌ها، اجتماعات و سخنرانی‌ها همه از این خانه‌های نور برخاستند و طومار طاغوت را در هم پیچیدند.»

ایشان خاطره‌ای شنیدنی از شهید سیدحسن نصرالله(ره) بازگو کردند: «حرکت حزب‌الله از پنج نفر آغاز شد؛ سه پیرمرد و دو نوجوان چهارده‌ساله که یکی از آن‌ها من بودم، پشت سر امام موسی صدر در مسجد نماز می‌خواندیم. حرکت ما از آنجا شروع شد و امروز اسرائیل را مستأصل کرده است.... در واقع مثل نصرالله، باید کار را از مسجد آغاز کرد تا روزی دشمن در چند روز به زانو درآید.»

حجت الاسلام والمسلمین اجاق‌نژاد به کاستی‌های امروز مساجد نیز اشاره کرد؛ مساجدی که «نه کاملاً دولتی‌اند و نه مردمی» و این سردرگمی، مانع نقش‌آفرینی واقعی آن‌هاست و تغییرات مکرر امامان جماعت، شبیه جابه‌جایی مدیران اداری، کارساز نیست؛ امام مسجد سرمایه‌ای معنوی است و باید در کنار مردم بماند تا بتواند نیروی انسانی مهدوی را تربیت کند.

آنچه از دل این روایت‌ها برمی‌آید، تصویری روشن از حقیقتی فراموش‌شده است: مسجد تنها محراب عبادت نیست، بلکه مرکز هویت، فرهنگ و پیشرفت جامعه اسلامی است. چه بسا بازگشت به مسجد، کلید بازسازی تمدن باشد؛ همان مسیری که از قبا و قرویین و فاس آغاز شد و روزی می‌تواند پله‌ای برای صعود به سوی تمدن نوین اسلامی باشد.

پ.ن: چهارشنبه ۲۹مرداد ۴۰۴ سومین آیین ملی تکریم فعالان مساجد در مسجد مقدس برگزار شد.

*۱مونس، حسین‌، تاریخ و تمدن مغرب، ج۱،ص۳۶۳، حمیدرضا شیخی‌، تهران، سمت ۱۳۸۴.
*۲سعدون‌، نصرالله، دوله الادارسه فی العصر الذهبی‌،ص۵۸، بیروت‌، دارالنهضه العربیه، ۱۴۰۸
*۳مقاله مساجد نماد فرهنگ و تمدن اسلامی، نوشته رحمت الله علی رحیمی