جامعه باید نگاهش نسبت به معروفات و منکرات تغییر کند/ منکرات بر اساس یادگیری مشاهده‌ای شیوع پیدا می‌کند

به گزارش خبرگزاری بسیج خراسان رضوی از مشهد مقدس، ابوالفضل غفاری، عضو هیئت‌علمی و دانشیار فلسفه و تعلیم‌وتربیت دانشگاه فردوسی مشهد در نشست علمی «فعالیت‌های اجتماعی مؤثر در کاهش منکرها و گسترش معروف‌ها» که با حضور مدیران علمی فرهنگی ستاد امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر استان و جمعی از اساتید و اعضای هیئت‌علمی این دانشگاه برگزار شد، اظهار کرد: در قرآن کریم در خصوص مشارکت اجتماعی سفارش زیادی شده است؛ مانند آیه ۱۰۴ سوره آل‌عمران که به جنبه اجتماعی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و مشارکت همگانی در جامعه اشاره می‌کند.

وی با اشاره به عدم مشارکت همگانی افراد جامعه در اجرای امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر افزود: در حال حاضر بی‌اطلاعی یا کم‌اطلاعی افراد در خصوص مصادیق معروف و منکر باعث شده هر فردی به ظن و شهود خود این موارد را احصا کند و افراد از یک فهرست مدون و طبقه‌بندی‌شده در این حوزه اطلاع دقیق ندارند و همین امر مشارکت همگانی در حوزه امر فریضتین را کاهش داده است.

ضرورت وجود امت (مشارکت همگانی) در جامعه

غفاری تصریح کرد: اولین چیزی که در حوزه اجتماعی باید رخ دهد ایجاد یک امت واحد است. برای تشکیل یک امت واحد و ایجاد مشارکت همگانی باید سازوکارهای منظم و برنامه‌ریزی‌شده را اجرا کرد. در واقع باید شناسایی کنیم آیا ما با صدور کارت عضویت، تشکیلات و جلسات عمومی، تقویت ارتباطات و تعاملات در فضای مجازی و غیره می‌توانیم این کار را انجام دهیم.

وی بیان کرد: بحث دوم شناسایی معروف و منکر به‌صورت سازمان‌دهی‌شده است در واقع ما به چیزی معروف می‌گوییم که در جامعه به‌عنوان امر مثبت شناخته شده و چیزی منکر می‌شماریم که در جامعه افراد دوست دارند آن را انکار کنند. اما اکنون معروف و منکر برعکس شده و دراین‌خصوص باید اتفاق جدی رخ دهد. برای رفع مشکل باید معروف‌ها شناسایی و بزرگ‌نمایی شود و در مقابل منکرها در خفا بمانند و کسی آن‌ها را موردتوجه قرار ندهد به طور مثال اگر به فردی که راست‌گو است و دارد معروفی را انجام می‌دهد؛ توهین شود دیگر چگونه می‌توان افراد را به راست‌گویی ترغیب کرد.

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد توضیح داد: جامعه باید نگاهش نسبت به معروفات و منکرات تغییر کند؛ یعنی فردی که رفتار نادرستی مانند سگ گردانی انجام می‌دهد، بداند این کار منکر است و باید از انجام آن خجل شود. فرهنگ‌سازی به‌صورت گسترده باید از طریق صداوسیما، مدارس و کمپین‌ها صورت گیرد تا فرد مروج معروف عواقب مثبت کارش را ببیند و در مقابل منکر کننده متوجه رفتار ناپسندش شود.

وی ادامه داد: اگر چراغ‌راهنمایی سبز باشد و فردی بخواهد از خیابان عبور کند، شخصی به او تذکر می‌دهد و افراد حاضر او را تشویق می‌کنند؛ اما اگر فردی بخواهد به شخص منکر کننده تذکر دهد، افراد حاضر او را از سرزنش و از تذکردادن منع می‌کنند و جامعه برعکس واکنش نشان می‌دهد؛ زیرا معروف و منکر به نحو مطلوب معرفی و شناخته نشده است.

غفاری اذعان کرد: باید به شکل‌های مختلف، نگرش‌های اجتماعی در خصوص معروفات و منکرات درست شکل گیرد و در خصوص کسانی که منکر انجام می‌دهند، طوری برنامه‌سازی شود که رفتار خود را کاملاً منکر بدانند و به انجام منکر واقف باشند؛ درحالی‌که اکنون این اتفاق نمی‌افتد. باید معروفات و منکرات مشخص و اولویت‌بندی شود زیرا نمی‌توان هم‌زمان تمامی آنها را انجام داد؛ همان‌طور که در گسترش دین اسلام حضرت محمد (ص) و معصومان گام‌به‌گام پیش رفتند، ما نیز باید گام‌به‌گام جامعه را به سمت جامعه آرمانی مطلوب سوق دهیم.

شیوع منکر بر اساس یادگیری مشاهده‌ای

وی عنوان کرد: موضوع دیگری که بسیار حائز اهمیت است، یادگیری مشاهده‌ای است. متأسفانه منکرات بر اساس همان یادگیری مشاهده‌ای در جامعه شیوع پیدا می‌کند؛ یعنی از آن زمانی که منکری رخ داد و مردم نسبت به انجام آن بی‌تفاوت باشند به‌تدریج شیوع پیدا کرده و عادی‌سازی می‌شود.
 
 این دانشیار فلسفه و تعلیم‌وتربیت دانشگاه فردوسی مشهد مطرح کرد: طبق نظریه یادگیری مشاهده‌ای، اگر رفتاری ناپسند باشد و افراد آن را منکر بدانند، کافی است که دو نفر آن رفتار را انجام دهند و سپس بازداری رفع می‌شود و افراد دیگر نیز شجاعت پیدا می‌کنند تا آن را انجام دهند؛ به‌اصطلاح قبح آن کار می‌ریزد. اگر ما می‌خواهیم در این زمینه‌ها فعالیت کنیم، باید برنامه‌ریزان و فعالان این نظریه را به‌خوبی بشناسند و در فرایندهای اجتماعی آن را وارد کنند که بدانیم چگونه این رفتارها تشویق می‌شود و چگونه می‌توان از آن بازداری کرد.

وی مطرح کرد: در این زمینه ما ضعف بسیاری داریم؛ یعنی به نظر می‌رسد برنامه‌ریزی وجود ندارد. برنامه‌هایی در حوزه معروفات و منکرات انجام می‌شود؛ ولی یک نظام و انسجام و یک برنامه‌ریزی با پشتوانه دیدگاه‌های علمی وجود ندارد. سخنان مختلفی بیان می‌شود؛ اما به نظر می‌رسد اینها در نظام قرار نگرفته است.

غفاری با تأکید بر اهمیت بحث تأثیر از منظر جامعه‌شناختی و روان‌شناختی توضیح داد: در شرایطی که افراد اطمینان کنند اقدام آنها تنها یک «جرقه» نیست، بلکه بخشی از یک «زنجیره مداوم» از تعهد جمعی است، پدیده تأثیرات تجمیعی فعال شده و منجر به بهبودهای چشمگیر و پایدار اجتماعی می‌شود.

وی آموزش صحیح را بسیار مهم برشمرد و گفت: ما به آموزش نیاز داریم، قطعاً از طریق رسانه‌ها از جمله صداوسیما و غیره می‌توانیم فیلم‌ها و آموزش‌های مختلفی را برنامه‌ریزی کنیم تا افراد یاد بگیرند که اگر می‌خواهند در هر حوزه‌ای نهی‌ازمنکر کنند، اول خود فرد را باید مدنظر داشته باشند و تأکیدشان بر قانون و اثرگذاری برای اجتماع باشد؛ این موضوع گام‌به‌گام می‌تواند اتفاق بیفتد؛ یعنی افراد باید بدانند که از چه طرحی در مواجهه با افراد تبعیت می‌کنند.

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد خاطرنشان کرد: آیا یک طرح برنامه‌ریزی‌شده‌ای برای تذکر به یک فردی که تخلف کرده است، وجود دارد؟ چگونه باید با فرد مواجه شد و گام‌ها و اهداف چه چیزی باشد؟ برای پاسخ به این سؤالات باید بدانیم در ارتباطات خود به‌صورت دسته‌بندی‌شده چه گام‌هایی برداریم و چه مسیری را طی کنیم تا به نتیجه مطلوب دست یابیم.