بررسی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر از منظر روان‌شناسی/ از نظریه شخصیتی پنجره جوهری تا یادگیری اجتماعی

به گزارش خبرگزاری بسیج خراسان رضوی از مشهد مقدس؛ سید محسن اصغری نکاح، عضو هیئت‌علمی و استادیار دانشگاه فردوسی مشهد در نشست علمی فعالیت‌های اجتماعی مؤثر در کاهش منکرها و گسترش معروف‌ها اظهار کرد: مسئله امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر ضمن اینکه یک بعد فقهی شرعی برجسته دارد، ابعاد علمی مختلفی نیز دارد که متأسفانه گاهی این ابعاد مغفول می‌ماند.

وی افزود: انسان‌ها موجودات اجتماعی هستند و نیازها و تعاملات اجتماعی نیز دارند. در تعامل و در یک زیست گروهی و جمعی و اجتماعی، خودبه‌خود اقتضائات اجتماعی هم مطرح می‌شود؛ از جمله این اقتضائات این است که ما نیازمند گرفتن بازخورد از دیگران و نیازمند دادن بازخورد به دیگران هستیم.

نظریه «پنجره جوهری» ابعاد شخصیتی انسان

اصغری نکاح تصریح کرد: پنجره‌ای در روان‌شناسی به نام پنجره جو و هری که برخی نیز به آن جوهری می‌گویند، مطرح است. این پنجره می‌گوید انسان چهار قسمت یا بعد شخصیتی دارد؛ یک قسمت کاملاً آشکار است که انسان بر آن آگاه است و اجازه می‌دهد دیگران نیز بر آن آگاه شوند. قسمتی از آن مکنون شخصیتی است که انسان خود می‌داند؛ ولی دیگران نمی‌دانند، چون انسان ابراز نمی‌کند. یک قسمت کور شخصیتی است که انسان خود نمی‌داند؛ ولی دیگران می‌دانند. قسمت دیگر نیز نه انسان می‌داند و نه دیگران و نیازمند کار تخصصی و پیداکردن آن است.

وی ادامه داد: هر انسانی در عملکرد، رفتار و کنش‌های خود، یک‌قسمتی از شخصیت یا عملکرد خود را نمی‌داند؛ چه خوب باشد که نیازمند بازخورد تشویقی دیگران است و چه آسیب‌زا یا مشکل‌آفرین باشد که باز هم نیازمند بازخورد دیگران است. گاهی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر این کار را انجام می‌دهد، مانند یک آینه آن قسمتی که من ندیدم؛ ولی دیگران دیدند را به من منعکس می‌کند. اگر ما این نکته را بدانیم و با تمام آن شرایطی که در مسائل شرعی وجود دارد که مبانی روان‌شناختی نیز دارد به صلح و رشد که نوعی توسعه فردی و اجتماعی است، کمک می‌کند.

استادیار دانشگاه فردوسی مشهد ذکر کرد: اگر بدانیم همه ما نیازمند هستیم که دیگران آیینه ما باشند و به ما انعکاس دهند؛ می‌پذیریم که امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، بازخوردی است که من به آن نیاز دارم. بسیاری از افراد گمان می‌کنند که امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر کردن یک کار اضافه است؛ اما مطمئناً اگر بر روی صورت من چیزی باشد و شما ببینید و بگویید؛ مثلاً لکه جوهری یا چیز دیگری بر روی صورت من است و من آن را اصلاح کنم، شما به من کمک کرده‌اید. دین مبین اسلام بر همین قاعده تأکید دارد که همه افراد قسمتی از شخصیتشان مانند رفتار و کنش‌ها بر خودشان ناپیدا است؛ با اصلاح و بازخورد دیگران می‌توانند تشویق شوند و رشد کنند و یا می‌توانند آگاه شوند و اصلاح کنند.

وی با اشاره به اینکه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌تواند با اسم‌های مختلفی مطرح شود، توضیح داد: قسمت بسیار مهم دیگر امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در پدیده‌های اجتماعی است. هرچند در پدیده‌های فردی نیز ما مسئول هستیم که به یکدیگر کمک کنیم تا رشد کنیم؛ منتها آن قسمت که بیشتر ناظر بر فعالیت‌های اجتماعی است، مسئله دیگری است که اگر در پدیده‌های فردی، خانوادگی، اجتماعی و سازمانی یک مسئله‌ای که می‌تواند رشد کند را بازخورد ندهید، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر نکنید؛ یا گاهی که می‌توان از موضوعی و یک آسیبی که دارد شدت پیدا می‌کند پیشگیری کرد، اگر آن را بازخورد ندهید؛ معمولاً این موارد با تکرارشدن و یا به‌نوعی با هنجار شدن، ممکن است به خود فرد و جامعه کمک کند یا آسیب بزند.

اصغری نکاح عنوان کرد: به‌عنوان‌مثال در مورد رعایت حقوق همسایگی، اگر ما در مجتمع محل سکونت فردی استفاده نامناسب از محل مشترک داشته باشد و یا موضوعی را رعایت نکند، اگر ما به آن در زمان و به شیوه مناسب بازخورد ندهیم، موضوع توسعه پیدا می‌کند و ممکن است دیگران نیز این کنش را تکرار کنند. به عبارتی در نظریه «سوشیال لرنینگ» روان‌شناسی که همان یادگیری اجتماعی و یا یادگیری مشاهده‌ای است، آلبرت بندورا می‌گوید که رفتار انسان سه‌جانبه و شامل محرک‌های محیطی، پردازش فرد و محرک (پاسخ ما) است؛ اینها با ما تعامل می‌کنند؛ اگر من چیزی را اصلاح نکنم، بعداً توسط دیگران مشاهده و برای آنها مدل می‌شود.

وی اضافه کرد: گمان کنید فردی در آپارتمان یک فضای عمومی را اشغال کرده است، روز بعد ممکن است فرد دیگری نیز این کار را انجام دهد، این موضوع همان یادگیری مشاهده‌ای است؛ اگر من بازخورد دهم و یک فرد کارش را اصلاح کند، به آن بازخورد دادن می‌گویند و ممکن است فرد از افزایش رفتار بازداری کند. هنگامی که من نسبت به یک آسیب موجود در جامعه بازخورد دهم، فرد دیگری که آماده انجام آن کنش بوده مشاهده می‌کند که به فرد دیگری در خصوص آن موضوع تذکر داده شده و مطمئناً او هم از انجام آن کنش بازداری می‌کند.

این روان‌شناس اذعان کرد: امربه‌معروف ممکن است برای یک نفر و برای یک رفتار و در یک موقعیت انجام شود؛ ولی از نظر روان‌شناسی چون ممکن است رفتار مثبت آن به دیگران سرایت اجتماعی کند و این می‌تواند کمک‌کننده باشد. به‌عنوان‌مثال اگر فردی که به هنگام در جلسه حاضر می‌شود تقدیر شود، این یک امربه‌معروف است و افراد دیگر حاضر در جلسه نیز تقویت می‌شوند که در جلسه بعدی به‌هنگام حضور پیدا کنند؛ به این موضوع تقویت جانشینی می‌گویند. اگر یک امر آسیب‌زایی صورت می‌گیرد، هنگامی که بازخورد پیدا کند، نه‌تنها آن فرد بلکه هرکس که آن را مشاهده می‌کند، از آن متأثر می‌شود.

بررسی شرط «احتمال تأثیر» از منظر روان‌شناسی

اصغری نکاح با اشاره به عوامل کلیدی از جمله نحوه ارتباط کردن، دقت نظر مثبت و بیان ایجابی و سلبی در شرط احتمال تأثیر اعلام کرد: از منظر روان‌شناسی و بر اساس عمل و عکس‌العمل و قوانین فیزیکی که وجود دارد؛ هیچ عملی بدون بازتاب و بدون عکس‌العمل نیست، هر عمل روان‌شناختی نیز تأثیر دارد. تأثیر ممکن است اکنون برای فرد در حضور من ظاهر نشود؛ ولی گاهی یک رفتاری را برای آینده تعبیر می‌کند. ممکن است به فردی تذکر دهید؛ اما او اکنون انجام ندهد، ولی آن رفتار بعداً در او افزایش پیدا کند و یا ممکن است که فرد دیگری نیز آن را مشاهده کند. گمان می‌کنم از منظر روان‌شناسی، می‌توان از قواعد یادگیری اجتماعی و به‌نوعی تسهیل‌گری اجتماعی و بازاری اجتماعی استفاده کرد و ممکن است تأثیر فقط در یک فرد نباشد؛ بلکه تأثیر در آن رفتار، در آینده و برای افراد مختلفی رخ دهد.

وی بیان کرد: گاهی از روان‌شناسان می‌شنویم که می‌گویند باید رفتار و انگیزه‌ها درونی شود. این موضوع گاهی اوقات در امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر دخالت می‌کند. یک برداشت روان‌شناسی می‌خواهد به آن اضافه شود. ما می‌گوییم بگذارید افراد با آگاهی، انتخاب و نوعی انگیزه درونی کاری را انجام دهند؛ به اینجا رسیدن بسیار خوب است ولی مسیری در روان‌شناسی با ادله مختلف یادگیری، تغییر رفتار و اصلاح رفتار است. ما می‌دانیم که نیازمند انگیزش بیرونی هستیم. انگیزش بیرونی قابل‌هضم نیست؛ لذا اگر یک تشویقی که امربه‌معروف و یک تذکری که نهی‌ازمنکر و انگیزه بیرونی باشد، بعضی مخالف هستند و می‌گویند این انگیزه بیرونی است؛ ولی همین انگیزه‌های بیرونی هستند که مقدمه تأمل، عادت‌کردن، ترک عادت‌کردن و درونی شدن را ایجاد می‌کنند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد ابراز کرد: از این منظر نیز امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر به‌عنوان یک انگیزه بیرونی که مقدمه انگیزش درونی می‌شود، قابل‌تأمل است؛ به‌ویژه به آن ظرافت‌هایی که در سیره اهل‌بیت و احادیث شریفی که نقل کردند، رهنمودهایی که دادند و آداب شرعی که در امربه‌معروف داریم که خود معروف باید معروف شود. بایستی به‌صورت منازعه‌ای، همه آنها با این اصول روان‌شناسی کمک کنند که ما رشد، توسعه فردی، پیشگیری از آسیب‌های فردی، خانوادگی و اجتماعی را نیز داشته باشیم.