سینما؛ روایت فرهنگ، مسئولیت حقوقی و حق انتخاب مخاطب

به گزارش خبرنگار بسیج، به مناسبت گرامیداشت روز سینما، محسن همتی معاون قضایی دادگستری استان سمنان، در یادداشتی بر ضرورت صیانت همزمان از حقوق پدیدآورندگان آثار سینمایی و نمایشی، حقوق مخاطبان و الزامات قانونی سکو‌های عرضه محتوای تصویری تأکید کرد.

سینما تنها یک ابزار سرگرمی نیست؛ بخشی از حافظه فرهنگی و اجتماعی جامعه و عرصه‌ای برای بروز اندیشه، هنر، هویت و خلاقیت است. پشت هر اثر سینمایی، مجموعه‌ای از حقوق مادی و معنوی متعلق به نویسنده، کارگردان، تهیه‌کننده، بازیگران، عوامل فنی و دیگر دست‌اندرکاران تولید قرار دارد و حمایت از این حقوق، در واقع حمایت از چرخه تولید فرهنگی کشور است.

حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان

قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، آثار سمعی و بصری را در زمره آثار مورد حمایت قرار داده و حقوق پدیدآورنده را شامل حق انحصاری نشر، پخش، عرضه و اجرای اثر و بهره‌برداری مادی و معنوی از آن دانسته است؛ بنابراین استفاده، تکثیر، عرضه یا انتشار غیرمجاز آثار، صرفاً یک رفتار نادرست حرفه‌ای نیست، بلکه در موارد مقرر قانونی می‌تواند واجد مسئولیت و ضمانت اجرای قانونی باشد.

پیشگیری از گرایش به بازار غیرمجاز.

اما در کنار صیانت از حقوق پدیدآورندگان، باید به یک واقعیت مهم نیز توجه داشت؛ مقابله با انتشار غیرمجاز آثار صرفاً با برخورد پسینی و مسدود کردن مسیر‌های غیرقانونی محقق نمی‌شود. دسترسی آسان، قانونی، متنوع و متناسب با توان اقتصادی مخاطب به محتوای فرهنگی، خود یکی از ابزار‌های مهم پیشگیری از گرایش به بازار غیرمجاز است.

مخاطب امروز به دنبال دسترسی سریع و آسان به محتوای مورد علاقه خود است. اگر اثر تولیدشده، پس از عرضه رسمی، برای بخش قابل توجهی از جامعه به دشواری قابل دسترسی باشد یا فرآیند دسترسی قانونی به آن پیچیده و پرهزینه باشد، ممکن است بخشی از مخاطبان به سمت مسیر‌های غیرمجاز سوق پیدا کنند. البته این شرایط به هیچ عنوان مجوز نقض حقوق صاحبان اثر نیست؛ بلکه هشداری پیشگیرانه برای همه فعالان زنجیره تولید و عرضه محتواست.

توسعه دامنه دسترسی قانونی مردم به تولیدات نمایش خانگی

از این منظر، سکو‌های نمایش خانگی و سایر بستر‌های عرضه محتوای تصویری، در کنار رعایت حقوق صاحبان آثار و تأمین منافع مشروع اقتصادی آنان، باید شرایطی را فراهم کنند که دامنه دسترسی قانونی مردم به تولیدات نمایشی افزایش یابد. تنوع در شیوه‌های اشتراک و پرداخت، عرضه آثار قدیمی‌تر و کمتر در دسترس، تسهیل جست‌و‌جو و خرید و ایجاد امکان بهره‌مندی طیف گسترده‌تری از مردم از تولیدات فرهنگی، می‌تواند تقاضا برای نسخه‌های غیرمجاز را کاهش دهد.

باید مسیر قانونی دسترسی به محتوا آن‌قدر آسان، شفاف و منطقی باشد که مخاطب برای رسیدن به اثر مورد علاقه خود، انگیزه‌ای برای رفتن به مسیر غیرقانونی نداشته باشد.

ضرورت مسیر تولید و عرضه آثار هنری نیز باید با حساسیت و مسئولیت‌پذیری فرهنگی

در این میان، نباید از یک اصل اساسی غافل شد؛ سرمایه‌گذاران، تهیه‌کنندگان، نویسندگان، کارگردانان، بازیگران و همه عوامل تولید آثار هنری، صرفاً تولیدکنندگان یک کالای مصرفی نیستند؛ آنان پدیدآورندگان آثاری هستند که باید در چارچوب قوانین و در شأن مردم فرهنگ‌مدار، باوقار، اصیل و صاحب پیشینه تمدنی ایران باشد؛ بنابراین همان‌گونه که حقوق مادی و معنوی آنان باید به رسمیت شناخته شود، مسیر تولید و عرضه آثار هنری نیز باید با حساسیت و مسئولیت‌پذیری فرهنگی همراه باشد.

اقتصاد سینما و بازگشت سرمایه، لازمه تولید و در خدمت کیفیت و فرهنگ

سینما نباید در مسیری قرار گیرد که در آن، ارزش یک اثر صرفاً با میزان درآمد، تعداد مخاطب یا بازگشت سرمایه سنجیده شود. اقتصاد سینما و بازگشت سرمایه، لازمه استمرار تولید است و نمی‌توان نقش سرمایه‌گذار را نادیده گرفت؛ اما اقتصاد هنر زمانی پایدار و قابل دفاع است که در خدمت کیفیت، فرهنگ، هویت و شأن مخاطب قرار گیرد، نه اینکه ملاحظات صرفاً مادی، محتوای آثار و جهت‌گیری فرهنگی این عرصه را تحت تأثیر قرار دهد.

در واقع، حمایت از سرمایه‌گذار و رعایت حقوق اقتصادی عوامل تولید، در تعارض با صیانت از فرهنگ نیست؛ بلکه این دو باید در یک منظومه متوازن قرار گیرند. سرمایه‌ای که وارد عرصه فرهنگ می‌شود، باید امکان بازگشت و سود مشروع داشته باشد، اما در مقابل، جامعه نیز انتظار دارد محصول این سرمایه‌گذاری، اثری شایسته فرهنگ و هویت ایرانی باشد.

حفظ و تقویت جایگاه رسانه ملی

از سوی دیگر، حفظ و تقویت جایگاه رسانه ملی نیز باید در این منظومه مورد توجه قرار گیرد. توسعه نمایش خانگی نباید به معنای تضعیف یا نادیده گرفتن تولیدات و مأموریت‌های فرهنگی رسانه ملی تلقی شود.

آنچه ضرورت دارد، ایجاد یک نظام منسجم و عادلانه برای تولید، مالکیت، عرضه و دسترسی به محتوای تصویری است؛ نظامی که در آن حقوق رسانه ملی، صاحبان آثار، سرمایه‌گذاران، هنرمندان و در نهایت مخاطبان به صورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.

ایجاد تعادل میان حق دسترسی مخاطب به محتوا و حمایت از پدیدآورنده

حق مخاطب برای دسترسی به محتوای فرهنگی، مجوز نقض حق پدیدآورنده نیست؛ همان‌گونه که حمایت از حقوق پدیدآورنده نیز نباید به دشوار کردن غیرضروری دسترسی قانونی مردم به آثار منجر شود. راه‌حل پایدار، ایجاد تعادل میان این حقوق است؛ تعادلی که در آن هنرمند از نتیجه خلاقیت خود برخوردار شود، سرمایه‌گذار امکان تداوم فعالیت داشته باشد، پلتفرم‌ها از بازار قانونی و پایدار بهره ببرند و مردم نیز بتوانند با شرایط معقول به محتوای فرهنگی مورد علاقه خود دسترسی پیدا کنند.

آینده یک سینمای هوشمند

روز سینما فرصت مناسبی است تا این مسئولیت مشترک را دوباره یادآوری کنیم؛ حمایت از سینما فقط حمایت از تولید فیلم نیست؛ حمایت از خلاقیت، قانون، فرهنگ، هویت و آینده اقتصاد هنر است. اگر حقوق پدیدآورندگان، شأن مخاطب و اصالت ملی-مذهبی، دسترسی قانونی و مسئولیت فرهنگی سکو‌های عرضه محتوا همزمان دیده شود، می‌توان امیدوار بود که سینمای ایران نه در ورطه سوداگری صرف، بلکه در مسیر رشد هنری، فرهنگی و اقتصادی متوازن حرکت کند.