تاب‌آوری اجتماعی در سایه تهدید جنگ؛ از مدیریت ترس تا تقویت همبستگی عمومی
به گزارش خبرگزاری بسیج استان خراسان رضوی، فریبا کیانی، کارشناس و پژوهشگر رسانه و ارتباطات، در یادداشتی با عنوان «تاب‌آوری اجتماعی در سایه تهدید جنگ» نوشت:
تهدید جنگ، نگرانی از آینده، احتمال آوارگی، بیم ازدست‌دادن عزیزان و هراس از آشفتگی اجتماعی، صرفاً موضوعاتی در خبرها نیستند؛ این نگرانی‌ها می‌توانند به زندگی روزمره مردم راه پیدا کنند و احساس امنیت و امید آنان را تحت تأثیر قرار دهند. در فضای تهدیدهای آمریکا و رژیم صهیونیستی و نگرانی از احتمال دور تازه‌ای از درگیری، جامعه با پرسش‌هایی دشوار روبه‌روست که همه آن‌ها پاسخ فوری و قطعی ندارند.
در چنین شرایطی، مسئله تنها چگونگی مواجهه با تهدید بیرونی نیست؛ بلکه این است که جامعه چگونه می‌تواند در میانه نااطمینانی، اعتماد متقابل و توان ادامه زندگی را حفظ کند. پاسخ را باید در مفهوم «تاب‌آوری اجتماعی» جست‌وجو کرد؛ ظرفیتی که به افراد و جامعه کمک می‌کند با وجود فشار و نگرانی، قدرت تشخیص، همکاری و بازسازی خود را از دست ندهند. تاب‌آوری به معنای نترسیدن نیست، بلکه به این معناست که اجازه ندهیم ترس، قدرت تصمیم‌گیری و توان زندگی‌کردن را از ما بگیرد.
ترس را باید دید، نه اینکه به آن میدان داد
ترس از جنگ، نگرانی والدین برای فرزندان، دغدغه خانواده‌ها درباره هزینه‌های زندگی و بیم ازدست‌دادن خانه و عزیزان، واکنش‌هایی انسانی به احساس تهدید هستند. نمی‌توان با انکار این نگرانی‌ها یا تکرار شعارهای کلی، جامعه را به آرامش رساند. تاب‌آوری از جایی آغاز می‌شود که دل‌نگرانی‌های مردم به رسمیت شناخته شوند و در کنار آن، راهکارهایی روشن برای مواجهه مسئولانه با شرایط پیش‌رو ارائه شود.
شجاعت به معنای نادیده‌گرفتن خطر نیست؛ شجاعت یعنی حفظ هوشیاری، تشخیص واقعیت از شایعه و پرهیز از تصمیم‌های هیجانی. در روزهایی که جامعه با انبوهی از اخبار غیررسمی و تأییدنشده روبه‌روست، پیگیری اخبار از منابع معتبر، محدودکردن مواجهه مداوم با اخبار هراس‌آور، حفظ نظم روزمره و گفت‌وگو با اعضای خانواده می‌تواند به جلوگیری از تشدید اضطراب کمک کند.
برای بسیاری از خانواده‌ها، تهدید جنگ با پرسش‌هایی ملموس همراه است: آینده چگونه خواهد شد؟ آیا آرامش بازمی‌گردد؟ هزینه‌های زندگی چه می‌شود؟ درآمد و وضعیت شغلی چه تغییری می‌کند؟ چگونه باید برای آینده فرزندان برنامه‌ریزی کرد؟
ازاین‌رو، سخن‌گفتن از تاب‌آوری بدون توجه به فشارهای اقتصادی، تصویری ناقص از مسئله ارائه می‌دهد. خانواده‌ها به امید نیاز دارند، اما امید پایدار با بی‌توجهی به دشواری‌های معیشتی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه به اطلاعات روشن، تدبیر اقتصادی و حمایت‌های مؤثر نیز نیاز دارد. امید واقع‌بینانه به معنای وعده‌دادن درباره آینده یا انکار احتمال خطر نیست، بلکه باور به این است که حتی در شرایط دشوار نیز می‌توان برای کاهش آسیب‌ها، حمایت از یکدیگر و حفظ زندگی تلاش کرد.
تاب‌آوری مسئولیتی یک‌طرفه نیست که صرفاً از مردم انتظار داشته باشیم. شفافیت و پاسخ‌گویی نهادها، اطلاع‌رسانی دقیق و توجه به نیازهای گروه‌های آسیب‌پذیر، در تقویت اعتماد عمومی نقش دارند. هنگامی که مردم احساس کنند نگرانی‌هایشان شنیده می‌شود و اطلاعات قابل اتکا در دسترس آنان قرار دارد، زمینه برای تصمیم‌گیری سنجیده و حفظ امید فراهم‌تر خواهد شد.
همبستگی؛ سرمایه جامعه در روزهای دشوار
در شرایط تهدید، شایعات، اخبار تأییدنشده و روایت‌های متناقض می‌توانند نگرانی‌ها را تشدید و اعتماد اجتماعی را فرسوده کنند. رسانه‌ها در چنین موقعیتی مسئولیتی مهم بر عهده دارند: واقعیت را دقیق و به‌موقع بازتاب دهند، میان خبر و گمانه‌زنی تفاوت بگذارند و با بازنشر محتوای هراس‌آور، اضطراب عمومی را افزایش ندهند. اطلاع‌رسانی مسئولانه نه به معنای پنهان‌کردن خطر است و نه بزرگ‌نمایی آن؛ بلکه به معنای کمک به درک درست وضعیت است.
در کنار نقش رسانه‌ها و نهادها، رفتارهای ساده شهروندان نیز اهمیت دارد؛ از احوال‌پرسی از همسایه و حمایت از خانواده‌های نیازمند گرفته تا توجه به سالمندان و کودکان، پرهیز از انتشار شایعه و حفظ گفت‌وگو با وجود اختلاف‌نظرها. انسجام اجتماعی به معنای یکسان‌اندیشی همه مردم نیست، بلکه به معنای توانایی همکاری برای حفاظت از جان انسان‌ها، کاهش آسیب‌ها و حفظ پیوندهایی است که جامعه را کنار هم نگه می‌دارد.
ترس از آوارگی و جدایی از عزیزان، یادآور این حقیقت است که در هر بحرانی، انسان‌ها و پیوندهای میان آن‌ها در مرکز ماجرا قرار دارند. مراقبت عاطفی از اعضای خانواده، به‌ویژه کودکان و سالمندان، و توجه به توصیه‌های رسمی ایمنی می‌تواند احساس درماندگی را کاهش دهد. جامعه تاب‌آور، رنج و نگرانی را انکار نمی‌کند، بلکه می‌کوشد هیچ‌کس در مواجهه با آن تنها نماند.
تهدیدهای بیرونی زمانی آسیب بیشتری به جامعه وارد می‌کنند که به فرسودگی روانی، بی‌اعتمادی و گسست پیوندهای اجتماعی بینجامند. در مقابل، آگاهی، همدلی، اطلاع‌رسانی مسئولانه و حمایت عملی می‌توانند ظرفیت جامعه برای عبور از شرایط دشوار را تقویت کنند.
جامعه‌ای که در روزهای سخت، یکدیگر را تنها نمی‌گذارد، حقیقت را بر شایعه ترجیح می‌دهد و امید را با تلاش و همدلی زنده نگه می‌دارد، سرمایه‌ای ارزشمند برای عبور از بحران در اختیار دارد؛ سرمایه‌ای به نام تاب‌آوری اجتماعی.
فریبا کیانی/ کارشناس و پژوهشگر رسانه و ارتباطات
یادداشت | فرشاد عالی
۵۲ مدال؛ وقتی سرمایه انسانی از سرمایه مالی جلو می‌زند
یادداشت / حسین زارع
شکست حصر آبادان؛ از حماسه مقاومت تا نصرت در برابر محاصره‌های نوین
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان
