موسیقی جنگ؛ مفاهیم، ساختار و کارکردهای اجتماعی در جنگ رمضان
در ایامی که چشم طمع بیگانگان به میهن دوخته شده و جنگ تحمیلی رمضان با هدف نابودی و تجزیه کشورمان به وقوع پیوسته، هنرمندان نقش ویژهای در حمایت از جبهه حق علیه باطل دارند. به ویژه هنر موسیقی که همواره نقش مهمی در بازتاب احساسات جمعی، شکل دهی به روایتهای فرهنگی و تقویت روحیه جامعه داشته است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری بسیج به نقل از روابط عمومی سازمان بسیج هنرمندان کشور؛ در ایامی که چشم طمع بیگانگان به میهن دوخته شده و جنگ تحمیلی رمضان با هدف نابودی و تجزیه کشورمان به وقوع پیوسته، هنرمندان نقش ویژهای در حمایت از جبهه حق علیه باطل دارند. به ویژه هنر موسیقی که همواره نقش مهمی در بازتاب احساسات جمعی، شکل دهی به روایتهای فرهنگی و تقویت روحیه جامعه داشته است.
در این فضا موسیقی به بستری برای بیان تجربههای جمعی، بازنمای مقاومت و ایجاد همبستگی بدل شده است. آثار موسیقایی چه در قالب سرودهای حماسی و آیینی و چه در قالبهای دیگربرگرفته از تمامیت موسیقی ملی ایران بازتابی از رشادتها و حماسهآفرینیها، بیم و امید ملت بودهاند. در این دوره ما با آثاری مواجهیم که در دل خود روایت تاریخی از وضع موجود و زمانه خود دارند و به وضع موعود خواهند رسید.
به همین منظور «موسیقی جنگ؛ مفاهیم، ساختار و کارکردهای اجتماعی» موضوع مورد گفتوگوی پیش رو با رضا مهدوی، مدرس، پژوهشگر و عضو گروه تخصصی موسیقی فرهنگستان هنر است که با هدف واکاوی چگونگی تاثیر موسیقی بر روحیه رزمندگان، شکلگیری هویت ملی و بازنمایی مفاهیم حماسی در دوران جنگ تحمیلی رمضان مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. این گفتوگو را با هم میخوانیم:
وقتی از «موسیقی جنگ» صحبت میکنیم دقیقاً منظور چیست؟ آیا هر موسیقیای که در زمان جنگ ساخته شود موسیقی جنگ محسوب میشود؟
در طول تاریخ، جنگ همیشه بخشی از زندگی بشر بوده است. از همان زمانهای دور، انسانها برای بهتر زندگی کردن و حفظ جان و سرزمینشان ناچار به جنگ بودهاند. جنگها هم در طول زمان شکلها و تعاریف مختلفی پیدا کردهاند؛ گاهی بر اساس عقاید دینی مذهبی و گاه نگاههای ملی و میهنی و گاه هردوی اینها که مصداق بارزش همین جنگ تحمیلی رمضان است.
وقتی از «موسیقی جنگ» صحبت میکنیم، منظور آن دسته از آثار موسیقایی است که در بطن یا حاشیهی یک درگیری خلق میشوند و معمولاً مضامین، اهداف و رویکردهای مرتبط با آن جنگ را منعکس میکنند. این موسیقی میتواند شامل سرودهای حماسی، ترانههای نظامی، موسیقی متن فیلمها و نمایشهایی با موضوع جنگ، یا حتی قطعاتی باشد که برای افزایش روحیه سربازان یا بیان درد و رنج مردم در زمان جنگ ساخته میشوند.
اینکه آیا هر موسیقیای که در زمان جنگ ساخته شود، موسیقی جنگ محسوب میشود، بستگی به هدف و محتوای آن دارد. اگر موسیقی صرفاً یک اثر هنری مستقل باشد و ارتباط مستقیمی با رویدادهای جنگ، مفاهیم مرتبط با آن، یا تأثیرگذاری بر افکار و احساسات مردم نسبت به جنگ نداشته باشد، لزوماً موسیقی جنگ نیست. اما اگر آن موسیقی در خدمت مفاهیم جنگ، دفاع، مقاومت، یا بیان تأثیرات جنگ بر جامعه باشد، میتوان آن را در دستهی موسیقی جنگ قرار داد.
در کشور ما که از دیرباز تاکنون با فرهنگ توحیدی همراه بوده است، معمولاً نگاه، نگاه دفاع بوده است؛ یعنی دفاع از دین، کشور، کیان، ارزشها و از تمامیت ارضی با قومیتها. با وجود همه تنوع فرهنگی، زبانی و آیینی که در ایران وجود دارد، همه مردم، خواهرانه و برادرانه همیشه زیر یک پرچم در کنار هم زندگی کردهاند. به همین دلیل موسیقیای هم که در زمان جنگ تولید شده، معمولاً با فرهنگ دینی و ملی ما گره خورده است.
بعد از انقلاب اسلامی این موضوع پررنگتر شد و چیزی که امروز به نام موسیقی هشت سال دفاع مقدس میشناسیم بهعنوان موسیقی جنگ یا بهتر بگویم موسیقی مقاومت شکل گرفت. در آن دوران هزاران اثر موسیقایی در قالبها و سبکهای مختلف ساخته شد.
برای اینکه یک اثر موسیقایی ماندگار شود چه نکاتی مهم است و باید رعایت شود؟
چند نکته مهم وجود دارد. یکی انتخاب درست کلام است؛ اینکه چه موضوعی انتخاب میشود و در چه قالبی بیان میشود. در ترانهها شاعر باید واژههایی را انتخاب کند که حس غرور، دفاع از وطن و ایستادگی را در دل مخاطب زنده کند. این کلمات باید طوری انتخاب شوند که با ریتم و فضای موسیقایی هماهنگ باشند و در کنار هم معنای کاملتری بسازند.
نکته دیگر هماهنگی ریتم و ملودی است؛ یعنی اجزای موسیقی باید با هم همخوان باشند. از طرف دیگر آگاهی هنرمند هم بسیار مهم است. آهنگساز یا تنظیمکننده باید زمانه خود را بشناسد؛ تاریخ، جامعه و شرایط سیاسی و اجتماعی را بداند تا بتواند اثر مؤثری خلق کند. البته موسیقی باکلام و بی کلام دو وجه کاملا متفاوتند که کاربردهای موثری در نوع اجرا عرضه میدارند.
یک اثر موسیقایی با مضامین جنگ میتواند بازتابدهنده چه مفاهیم دیگری باشد؟
موسیقی جنگ صرفاً محدود به مضامین رزمی نیست؛ بلکه مفاهیمی مانند عشق، سوگ، امید و مقاومت نیز در آن بازتاب مییابند. فرهنگ عاشورایی در ایران نمونهای برجسته از تلفیق زیباییشناسی، سوگ و مقاومت در کنار حماسه است که بر موسیقی جنگ نیز اثر گذاشته است. این تلفیق، موسیقی جنگ را از کلیشههای صرفاً نظامی فراتر برده و ابعاد عمیقتر انسانی و معنوی به آن میبخشد.
مفاهیم سوگ و فداکاری، که در فرهنگ عاشورایی برجسته هستند، الهامبخش بسیاری از آثار موسیقی جنگ بودهاند. در فرهنگ ما موضوع شهادت جایگاه ویژهای دارد. الگوهایی مثل امام حسین (ع) و حضرت زینب (س) در فرهنگ ما بسیار تأثیرگذارند. آن خطابه معروف حضرت زینب (س) دربارگاه یزید که فرمودند «من جز زیبایی ندیدم» نشان میدهد حتی در دل سختیها هم میشود زیباییها را دید.
رهبر معظم ما، حاج آقا مجتبی حسینی خامنهای در پیام عید، فرمودند در کنار مبارزه و دفاع در زندگی عادی خود، جشن و شادی هم داشته باشند، اما در کنار آن حامی رزمندگان نیز باشید. این یعنی نوعی هوشیاری و شعور حسینی. در جنگ هم باید از رشادتها و شهادتها گفت و هم از دردها و امیدواریها.
موسیقی جنگ باید بتواند به مردم، چه در جبهه و چه در پشت جبهه، روحیه بدهد و امید و نشاط را زنده نگه دارد.
آیا جنگ و بحران بر خلاقیت هنرمندان تأثیرگذار است؟
معمولاً هنرمندان از اتفاقاتی که اطرافشان میافتد، تأثیر میگیرند. رشادتها، غمها، پیروزیها و اتفاقات بزرگ تاریخی میتواند الهامبخش آثار هنری باشد. در برخی مقاطع هم هنرمندان خاصی هستند که در همان لحظههای حساس آثاری خلق میکنند که خیلی سریع با مردم ارتباط برقرار میکند. در دوران انقلاب اسلامی، هنرمندان از اتفاقاتی که در خیابانها میدیدند، الهام گرفتند و موسیقی انقلابی شکل گرفت. در زمان جنگ هشت سال دفاع مقدس هم وقتی هنرمندان رشادت مردم و در عین حال مظلومیت آنها را دیدند، آثار زیادی تولید کردند.
جنگ رمضان به نوعی ادامه جنگ 12 روزه بود که در جنگ 12 روزه آنقدر فرصت نبود که موسیقیدانها عرضاندام کنند ولی همچنان محسن چاوشی حسینی پرچمدار و علمدار شد و در جنگ رمضان هم با اثر فاخری دیگر پیشرو شد و شگفتانهای ساخت که همه ملت را به شور و شعف دعوت کرد و خطابهوار و رجزگونه آنچنان پای رکاب ایرانی جماعت آمد که افراد اهل فن میگویند از جهت کلام، ریتم، کیفیت ضرب آهنگ، نوع خوانش، صدا و همه همه، شاهکار موسیقی محسوب میشود.
به طور کلی موسیقیدان باید تاریخ بداند و نسبت به ضرورت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی جامعه خود شناخت داشته باشد. بتواند حق را از باطل تشخیص دهد و بداند در بزنگاهها چگونه باید پشتیبان مردمی شود که به انسجام ملی میاندیشند و امت واحده را متشکل میشوند و در روزگار سره را از ناسره تشخیص دهند.
موسیقی در زمان بحران چه تأثیری روی مردم دارد؟
موسیقی یکی از فراگیرترین هنرهاست و بسیاری از فیلسوفان و حکما موسیقی را به عنوان هنر اول میشناختند. البته در جهان امروز سینما هم مخاطبان زیادی دارد، اما ساخت فیلم زمانبر و هزینهبرتر است. موسیقی میتواند خیلی سریع موجزوار پیام خود را منتقل کند.
موسیقی بیکلام حتی بدون زبان مشترک هم برای مردم دنیا قابل فهم است. موسیقی باکلام هم میتواند پیامهای جنگ، صلح، دوستی، رشادت یا مظلومیت را برای همزبانان منتقل کند. در فرهنگ عاشورا هم همین موضوع را میبینیم. دستههای سینهزنی و نوحهخوانی با ضربآهنگ و کلام خود تأثیر عمیقی بر مخاطب میگذارند. حتی بدون ساز هم این تأثیر ایجاد میشود و فقط بیان موسیقایی کلمات و کلید واژهها مخاطب را درگیر میکند. به همین دلیل موسیقی همیشه در کنار مردم بوده است؛ درغم و شادی.
به موسیقی عاشورا اشاره کردید، نقش آیینها و سنتهای موسیقایی مانند مداحی در این دوران چگونه است؟
امروزه مداحی به عنوان سبکی جدید از موسیقی ایرانی مطرح است. مداحی و نوحهخوانی، از نظر ساختاری با موسیقی کلاسیک ایرانی یک کاسه است و به دلیل ریتم و آوای خاص خود، در انتقال پیامهای احساسی و تقویت انسجام اجتماعی تأثیر زیادی دارد. این آیینها در مقاطع مختلف تاریخی الهامبخش تولید آثار موسیقی جنگ بودهاند. نوحهخوانی، با بیان مصائب و رنجها، حس همدردی و مقاومت را در جامعه تقویت میکند و این خود میتواند زمینهساز خلق آثار موسیقی با مضامین مشابه باشد.
چه توصیهای به موسیقیدانان برای ساخت موسیقی خوب و ماندگار دارید؟
اول آنکه برادرانه خواهش میکنم که جنایات امپریالیسم و صهیونیست را ببینید و به مردم بپیوندند و در کارزارهای مختلف در کنار مردم قرار بگیرند. این شبها ایران میدان جنگ است. یکی پای لانچر، یکی پدافند، دیگری در ایست بازرسی و مردم هر شب حضوری گسترده دارند، خوب است که همه کسانی که چهره شناخته شدهای هستند پای کار بیایند و با همه توان و ضرب و زورشان پای عاشقی بایستند و منتظر بودجه و سفارش نباشند خودشان به میدان در کنار مردم بیایند و به تولید اثر بپردازند تا دشمن بداند که نخبگان و فرهیختگان جامعه پشت رزمندگان هستند و چشم طمع خود را از سرزمینمان دور کنند. ان شاءلله
ارسال نظرات شما
یادداشت
یادداشت
در مذمت روشنفکری!
یادداشت؛
تنگه هرمز و تغییر معادلات جهانی
یادداشت خبرنگار/خاک جانسپرده؛