آب در ایلام فراوان است اما به مقصد نمیرسد
به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،بارشهای چشمگیر، رودخانههای متعدد و قرار گرفتن در حوضههای آبریز غرب کشور تصویری پربار از منابع آبی ایلام ترسیم میکند، اما این تصویر در نقطه مصرف با واقعیتی متفاوت روبهرو میشود؛ بخشی از روانآبها پیش از آن که به ذخیرهای پایدار تبدیل شوند از استان خارج میشوند، بخشی دیگر به دلیل ویژگیهای زمینشناختی کیفیت خود را از دست میدهند و در شبکه شهری نیز مقدار قابل توجهی از آب تصفیه شده پیش از رسیدن به مشترکان هدر میرود.
این وضعیت نشان میدهد مساله آب در ایلام بیش از آن که به کمبود مطلق منابع مربوط باشد به چگونگی مهار، ذخیره، انتقال، توزیع و مصرف بازمیگردد؛ معادلهای که حل آن نیازمند عبور از نگاه صرف تأمینمحور و حرکت همزمان به سمت مدیریت مصرف، کاهش هدررفت، تکمیل زیرساختهای آبی و حفاظت از منابع موجود است.
۴۳۰ میلیمتر بارش، اما نه الزاما آب پایدار
میانگین بارندگی سالانه ایلام حدود ۴۳۰ میلیمتر برآورد میشود، در حالی که میانگین بارش کشور حدود ۲۳۰ میلیمتر است. این اختلاف ایلام را در شمار استانهای پربارش کشور قرار میدهد، اما میزان بارندگی به تنهایی نمیتواند شاخصی برای سنجش امنیت آبی باشد.
بخش قابل توجهی از بارشهای استان در دامنههای کوهستانی و شیبهای تند اتفاق میافتد و به دلیل کوتاه بودن زمان تمرکز روانآب، فرصت نفوذ و ذخیره طبیعی آب در آبخوانها محدود میشود، در نتیجه بخشی از بارندگیها به سرعت به روانآب تبدیل شده و از مسیر رودخانهها به سمت پاییندست حرکت میکند.
نمونه روشن این وضعیت را میتوان در مناطقی مانند پاکلگراب و چنارباشی شهرستان بدره مشاهده کرد که میزان بارش سالانه آنها به بیش از ۷۵۰ میلیمتر میرسد، اما همین مناطق در سالهای نه چندان دور برای تأمین آب آشامیدنی با دشواری روبهرو بودهاند.
این واقعیت نشان میدهد پربارانی لزوما به معنای دسترسی پایدار به آب نیست، بارش زمانی به مزیت توسعهای تبدیل میشود که امکان مهار، ذخیره و انتقال آن فراهم باشد و بتوان آب حاصل از آن را در زمان و مکان مورد نیاز به مصرف رساند.
در سوی دیگر استان، دشتهای گرمسیری مانند مهران از بارش کمتری برخوردارند، اما وجود منابع زیرزمینی و رودخانههایی مانند گاوی و کنجانچم در برخی نقاط شرایط پایدارتری برای تأمین آب ایجاد کرده است و تفاوت میان این دو وضعیت، نقش تعیین کننده توپوگرافی، زمینشناسی و پراکنش منابع آب را در امنیت آبی استان نشان میدهد.
۱۶ رودخانه و آبی که از مرز عبور میکند
شبکه رودخانهای ایلام از ۱۶ رودخانه دائمی و فصلی تشکیل شده است که بخش قابل توجهی از آنها در نوار مرزی جریان دارند، حدود ۹ رودخانه استان در حوضههای مرزی قرار گرفتهاند و بخشی از روانآب آنها بدون بهرهبرداری کامل از استان خارج میشود و به سمت عراق جریان مییابد در حالی که بخشی دیگر به حوضه کرخه میپیوندد.
این ویژگی جغرافیایی مهار روانآبهای مرزی را به یکی از اولویتهای مدیریت منابع آب استان تبدیل کرده است به گونهای که در سالهای گذشته سدهایی مانند کنگیر ایوان، گلال چوار، دویرج دهلران و چمگردلان ایلام برای ذخیره و بهرهبرداری از منابع آب سطحی استان احداث و وارد مدار شدهاند، اما هنوز ظرفیت قابل توجهی برای تکمیل زنجیره مهار، انتقال و مصرف آب وجود دارد.
در این میان، زمینشناسی استان نیز شرایط را پیچیدهتر کرده است، برخی رودخانهها در بالادست از کیفیت مطلوبی برخوردارند اما با عبور از سازندهای گچی و مناطق شور میزان املاح آنها افزایش مییابد و کیفیت آب در مسیر کاهش پیدا میکند.
رودخانه میمه در شهرستان دهلران نمونهای از این وضعیت است، آب این رودخانه در سرچشمه از کیفیت مطلوبی برخوردار است، اما عبور از سازندهای شور کننده موجب افزایش املاح و تغییر کیفیت آن در پاییندست میشود، چنین شرایطی اهمیت محل ذخیرهسازی و نحوه بهرهبرداری از منابع آب سطحی را دوچندان میکند.
رودخانه سیمره نیز با چالش دیگری روبهرو است، این رودخانه که از سرشاخههای استانهای بالادست تغذیه میشود، هنگام ورود به ایلام تحت تأثیر برداشتهای بالادست، پسابها و زهابهای کشاورزی قرار دارد و کاهش آبدهی تاریخی آن نیز نشان میدهد که امنیت آبی ایلام تنها در محدوده جغرافیایی استان تعیین نمیشود و هرگونه تغییر در حوضههای بالادست میتواند بر منابع آبی استان اثر بگذارد.
آب در لولهها گم میشود
یکی از مهمترین حلقههای این زنجیره شبکه آب شهری ایلام است، روزانه حدود یکهزار و ۲۰۰ لیتر در ثانیه آب آشامیدنی پایدار وارد مدار توزیع شهر ایلام میشود، اما این حجم از آب در همه نقاط شهر به شکل پایدار در دسترس مشترکان قرار نمیگیرد.
برآوردهای فنی نشان میدهد حدود ۴۳ درصد آب تصفیه شده در مسیر انتقال و توزیع هدر میرود و شکستگی خطوط، فرسودگی لولهها، ضعف اتصالات، انشعابهای غیرمجاز و خطاهای اندازهگیری از عوامل این تلفات به شمار میروند.
به بیان دیگر بخشی از آبی که برای استحصال، تصفیه و انتقال آن هزینه شده است، پیش از رسیدن به خانهها از چرخه مصرف خارج میشود و همین موضوع موجب شده است در برخی نقاط شهر حتی خارج از دوره اوج مصرف تابستان افت فشار یا کمبود آب مشاهده شود.
نوسازی شبکه در چنین شرایطی بخشی از امنیت آبی شهر به شمار میرود و کاهش هدررفت، زونبندی شبکه، پایش هوشمند فشار و جریان و اصلاح خطوط فرسوده میتواند بدون نیاز به ایجاد منابع جدید میزان آب قابل دسترس شهروندان را افزایش دهد.
ادامه استفاده از آب آشامیدنی برای مصارفی مانند شستوشوی معابر و آبیاری فضای سبز نیز فشار مضاعفی بر شبکه وارد میکند، جداسازی آب مورد استفاده در فضای سبز از شبکه آب آشامیدنی و حرکت به سمت استفاده از منابع جایگزین بخشی از اصلاح الگوی مصرف در شهر ایلام است.
مساله آب شهری بنابراین فقط افزایش تولید و انتقال نیست و اگر شبکه توزیع همچنان بخش قابل توجهی از آب تصفیهشده را در مسیر از دست بدهد، افزایش دبی ورودی نیز نمیتواند به تنهایی مشکل را حل کند.
منابع آب زیرزمینی ایلام نیز ظرفیت نامحدودی ندارد، برآوردها حجم این منابع را حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب نشان میدهد و همین محدودیت ضرورت حفاظت از سفرههای زیرزمینی و جلوگیری از اضافهبرداشت را آشکار میکند.
ایلام از این نظر شرایط متفاوتی با بسیاری از استانهای کشور دارد و نبود چاه غیرمجاز به عنوان یکی از نقاط قوت مدیریت منابع آب استان مطرح است، افت سالانه سطح آب زیرزمینی نیز در مقایسه با بسیاری از مناطق کشور محدودتر گزارش شده است.
حفظ این وضعیت اهمیت زیادی دارد، زیرا محدود بودن ذخایر زیرزمینی به این معناست که توسعه کشاورزی و آشامیدنی نباید بر برداشت بیشتر از سفرهها استوار شود و مسیر پایدار برای ایلام استفاده هدفمند از آبهای سطحی، تکمیل شبکههای انتقال و پایاب و افزایش بهرهوری مصرف است.
سامانه گرمسیری و آبی که هنوز به زمین نرسیده است
یکی از مهمترین ظرفیتهای توسعه منابع آب استان سامانه گرمسیری است، طرحی که میتواند آب مهار شده را به سمت دشتهای جنوبی و مناطق مستعد کشاورزی هدایت کند و بخشی از نیازهای آبی استان را از منابع سطحی تأمین کند.
با وجود سرمایهگذاریهای انجام شده، چالش مهم در بخش کشاورزی همچنان تکمیل شبکههای پایاب و رساندن آب به زمینهای هدف است.
شبکه آبیاری و زهکشی ایوان با افق بیش از ۱۸ هزار و ۳۰۰ هکتار نمونهای از فاصله میان ایجاد زیرساخت اصلی و تکمیل حلقههای انتهایی است و تاکنون سطح محدودی از این ظرفیت به بهرهبرداری واقعی رسیده است.
تأخیر در شکلگیری تعاونیهای آببران، مشکلات مدیریت توزیع مزرعهای و هماهنگ نبودن کامل میان دستگاههای متولی آب و کشاورزی از جمله عواملی است که بهرهبرداری از این ظرفیت را کند کرده است.
آب زمانی به ارزش اقتصادی تبدیل میشود که از مخزن و کانال به زمین برسد و در نهایت به تولید، اشتغال و درآمد تبدیل شود و در این میان باقی ماندن آب پشت سازهها یا نیمهتمام ماندن شبکههای پایاب به معنای کامل نشدن زنجیره سرمایهگذاری در منابع آب است.
سدها و طرحهایی که باید زنجیره آب را کامل کنند
تکمیل طرحهایی مانند سد میمه دهلران و سد سیکان درهشهر و فراهم شدن زیرساختهای انتقال و توزیع آنها میتواند بخشی از معادله منابع آب استان را تغییر دهد.
در کنار این طرحها، پیگیری ردیفهای اعتباری و طی مراحل قانونی از جمله ماده ۲۳ برای پروژههای مهمی مانند سد چناره نقش تعیینکنندهای در استمرار سرمایهگذاریهای آبی استان دارد.
هدف نهایی نباید تنها افزایش تعداد سدها یا حجم مخازن باشد، بلکه باید مجموعهای از مهار آبهای سطحی، انتقال، ذخیره، توزیع، تکمیل شبکههای پایاب، اصلاح الگوی کشت و افزایش بهرهوری را در بر بگیرد.
در بخش کشاورزی نیز توسعه آبیاری تحت فشار و قطرهای زمانی بیشترین اثربخشی را خواهد داشت که بر منابع آب سطحی و شبکههای مطمئن انتقال متکی باشد و فشار بیشتری بر آبخوانهای محدود استان وارد نکند.
مساله آب در ایلام را نمیتوان تنها با شاخص بارندگی، تعداد سدها یا میزان تولید آب سنجید، واقعیت این است که استان از بارش و روانآب قابل توجه برخوردار است، اما میان سرچشمه و مصرف حلقههایی وجود دارد که هنوز به طور کامل تکمیل نشدهاند.
بخشی از آب به دلیل شرایط طبیعی و کوهستانی استان به سرعت از دسترس خارج میشود، بخشی از روانآبهای مرزی بدون بهرهبرداری کامل از استان عبور میکند، بخشی در مسیر رودخانهها تحت تأثیر سازندهای شور کننده کیفیت خود را از دست میدهد و در شهر نیز مقدار قابل توجهی از آب تصفیه شده به دلیل فرسودگی شبکه هدر میرود.
در بخش کشاورزی نیز آب مهار شده زمانی میتواند به توسعه تبدیل شود که شبکههای پایاب تکمیل و آب به زمینهای هدف برسد.
ایلام برای عبور از تنش آبی، بیش از آن که به تولید آب بیشتر نیاز داشته باشد به تکمیل زنجیره مدیریت آب نیاز دارد که از مهار روانآبهای مرزی آغاز شود، با حفاظت از آبخوانها و نوسازی شبکههای شهری ادامه یابد و در نهایت با رساندن آب به زمینهای کشاورزی و افزایش بهرهوری مصرف کامل شود.
استانی که از بارشهای قابل توجه، رودخانههای متعدد و ظرفیتهای مهم آب سطحی برخوردار است، نباید در کنار منابع آبی خود با تشنگی و کمبود پایدار روبهرو باشد.
فاصله میان این دو واقعیت همان جایی است که سیاستگذاری، سرمایهگذاری و مدیریت باید وارد عمل شود، زیرا آینده آب ایلام نه در آسمان بلکه در نحوه مدیریت آبی رقم میخورد که همین امروز در رودخانهها جاری است.
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگهای ۱۲ روزه و رمضان
بسیج، سپر مردم در طوفان حوادث
یادداشت|
