یادداشت دکتر سیدمحمد شاهچراغ، جامعه‌شناس و پژوهشگر، به مناسبت هفته ملی کودک

به گزارش‌ خبرنگار خبرگزاری بسیج، وضعیت کودکان یک جامعه را می‌توان دماسنج و نمایه‌ای از وضعیت اجتماعی آن جامعه دانست. کودکان، بیش از آنکه بتوانند شرایط زندگی خود را انتخاب کنند یا بر آن اثر بگذارند، تحت تأثیر کیفیت خانواده، مدرسه، محله، مناسبات اقتصادی و فرهنگی و سیاست‌های اجتماعی قرار دارند. از همین رو، نشاط، سلامت، امنیت روانی، فرصت یادگیری و امکان بازی و خلاقیت در کودکان، صرفاً شاخص‌هایی برای ارزیابی وضعیت خود آنان نیست؛ بلکه نشانه‌هایی از کیفیت زیست اجتماعی همه ماست.

وقتی کودکی از نشاط محروم است، فرصت تجربه و کشف ندارد، در معرض ناامنی و تنش قرار می‌گیرد یا صدایش در تصمیم‌های مربوط به زندگی‌اش شنیده نمی‌شود، پیش از هر چیز باید پرسید چه شرایطی این وضعیت را پدید آورده است؟ چه سهمی از مسئله به خانواده، مدرسه، محیط اجتماعی، نابرابری فرصت‌ها و کیفیت سیاست‌گذاری برمی‌گردد؟ کودک را نمی‌توان مسئول شرایطی دانست که در شکل‌گیری آن نقش تعیین‌کننده‌ای نداشته است.

اما نگاه اجتماعی به کودک نباید به دیدن رنج‌ها، محرومیت‌ها و نیازهای او محدود بماند. کودک صرفاً موجودی نیازمند مراقبت و دریافت خدمات نیست؛ او انسانی برخوردار از ظرفیت، خلاقیت، کنجکاوی، یادگیری و مشارکت است. 

می‌توان به توانمندی‌های کودکان، ظرفیت خانواده‌ها، فرصت‌های محله و منابع انسانی و اجتماعی پیرامون آنان توجه کرد. در این نگاه، حمایت از کودک تنها به معنای رفع آسیب نیست؛ بلکه به معنای فراهم کردن شرایطی است که توانایی‌های او مجال ظهور و رشد پیدا کند.

بر این اساس، سیاست اجتماعی کودک‌محور باید از مداخله‌های صرفاً مسئله‌محور و واکنشی فراتر برود و به ساختن محیط‌های حامی رشد بیندیشد؛ خانواده‌ای برخوردار از حمایت، مدرسه‌ای مشارکت‌پذیر، محله‌ای امن و بانشاط و جامعه‌ای که برای بازی، گفت‌وگو، تجربه، خلاقیت و حضور اجتماعی کودکان ارزش قائل است. در چنین رویکردی، کودکان نه فقط مخاطبان برنامه‌های اجتماعی، بلکه مشارکت‌کنندگان متناسب با سن و توانایی خود در ساختن محیط زندگی‌شان هستند.

هفته کودک فرصتی است برای بازاندیشی در این پرسش که جامعه ما چه امکانی برای کودکی کردن فراهم کرده است؟ شاید برای شناخت آینده جامعه، لازم نباشد همیشه به شاخص‌های پیچیده و گزارش‌های رسمی رجوع کنیم؛ کافی است ببینیم کودکانمان چقدر فرصت بازی، یادگیری، ابراز وجود، تجربه شادی و احساس امنیت دارند. جامعه‌ای که کودکانش را نه مسئله‌ای برای مدیریت، بلکه سرمایه‌ای برای شکوفایی می‌بیند، در حقیقت در حال سرمایه‌گذاری بر آینده و کیفیت زندگی امروز خود است.