یکی جان می‌دهد؛ گوشی‌ها رقص مرگ راه می‌اندازند

تصادفی در خیابان رخ داده؛ خودرویی مچاله شده، شیشه‌هایی روی آسفالت پاشیده و انسانی میان آهن‌پاره‌ها گرفتار است. هنوز معلوم نیست چند نفر آسیب دیده‌اند و حال مصدومان چقدر وخیم است، اما گوشی‌ها یکی‌یکی از جیب‌ها بیرون می‌آیند. یکی فیلم می‌گیرد، دیگری دنبال زاویه بهتر است و چند نفر هم برای از دست ندادن صحنه، خودشان را به حلقه تماشاگران می‌رسانند.

حادثه هنوز تمام نشده، اما مسابقه ثبت تصویر آغاز شده است؛ شاید سهم بعضی‌ها از یک فاجعه، چند ثانیه فیلم و چند هزار بازدید باشد.

این رفتار البته تازه نیست؛ فقط ابزارهایش تغییر کرده‌اند. حبیب حسینقلی‌زاده، تکنسین فوریت‌های پزشکی تبریز، در روایت خاطره‌ای از مأموریت خود در سالهای اخیر، از تصادف یک خودرو با عابر پیاده و ازدحام تماشاگران در اطراف مصدوم گفته است. جوانی ۲۵ ساله با خونریزی شدید و شکستگی باز روی زمین افتاده بود و امدادگران پس از اقدامات اولیه، او را به آمبولانس منتقل کردند؛ اما تماشاگران کنجکاو همچنان به محل نزدیک می‌شدند و فضای کار را محدود می‌کردند.

آن روز شاید گوشی‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی به شکل امروز فراگیر نبودند، اما میل به تماشای رنج دیگران وجود داشت. حالا همان کنجکاوی، دوربین و امکان انتشار فوری پیدا کرده است. معاون عملیات سازمان آتش‌نشانی تهران نیز در گزارشی اعلام کرده است که از تجمع افراد در محل حوادث، فیلم‌برداری و لایو گرفتن و دشواری فعالیت نیروهای امدادی در چنین شرایطی سخن گفته است.

مساله فقط چند ثانیه فیلم گرفتن نیست؛ مساله جایی است که تماشاگر، به مانع امدادرسانی تبدیل می‌شود. در حالی که نیروهای امدادی برای رسیدن به مصدوم به مسیر باز و فضای کافی نیاز دارند، عده‌ای برای دیدن جزئیات بیشتر جلو می‌روند. گاهی هم تصویر چهره و بدن آسیب‌دیده فرد، بدون رضایت او و خانواده‌اش، در فضای مجازی منتشر می‌شود؛ تصویری که برای منتشرکننده شاید فقط یک ویدئو باشد، اما برای خانواده مصدوم می‌تواند زخمی ماندگار باشد.

البته هرکس گوشی به دست دارد، لزوماً بی‌رحم نیست. ثبت تصویر گاهی برای مستندسازی حادثه و پیگیری حقوقی ضرورت دارد و ناآگاهی یا ترس از آسیب زدن به مصدوم نیز ممکن است مانع کمک شود. قرار نیست هر شهروندی در صحنه تصادف نقش امدادگر را بازی کند؛ اما دست‌کم می‌تواند مسیر آمبولانس را باز بگذارد، با اورژانس تماس بگیرد و از انتشار تصاویر خصوصی حادثه‌دیدگان خودداری کند.

در این میان، آموزش عمومی و مسئولیت نهادهای امدادی و فرهنگی را هم نباید نادیده گرفت. مردم باید بدانند در صحنه حادثه چه کاری از دستشان برمی‌آید و چه رفتاری ممکن است جان مصدوم را به خطر بیندازد. فرهنگ کمک‌رسانی فقط با توصیه و سرزنش ساخته نمی‌شود؛ آموزش و آگاهی نیز لازم دارد.

حالا یک لحظه جای مصدوم را تصور کنیم؛ یا جای خانواده‌ای که هنوز از سرنوشت عزیزش خبر ندارد، اما تصویر او را در تلفن همراه دیگران می‌بیند. اگر آن حادثه برای ما اتفاق بیفتد، ترجیح می‌دهیم اطرافمان پر از دوربین باشد یا آدم‌هایی که راه رسیدن کمک را باز می‌کنند؟

شاید قرار نیست همه قهرمان باشند؛ اما هیچ‌کس هم مجبور نیست تماشاگر رنج دیگران بماند. گاهی ارزشمندترین کاری که در صحنه حادثه می‌توان انجام داد، خاموش کردن دوربین، کنار رفتن از قاب و باز کردن راه نجات است. در روزگاری که برای هر اتفاقی دنبال ثبت تصویر هستیم، کاش جان انسان‌ها را به مسابقه بازدید و لایک تبدیل نکنیم.